Dział prawny
18.08.2016

BŁĄD, PODSTĘP, POZORNOŚĆ, GROŹBA: jakie są rodzaje wad oświadczenia woli?


Czy oferta z błędem lub istotną pomyłką nadal obowiązuje? Czy umowa zawarta pod przymusem będzie ważna? Co dzieje się z umową, która została zawarta fikcyjnie lub dla pozoru? Na czym polega wada oświadczenia woli? Jakie wady wymienia Kodeks cywilny? Jakie są skutki oświadczenia woli dotkniętego wadą? Czy można je „naprawić”?

Błąd Wady oświadczenia woli Dział Prawny
Category: Ogólne
Posted by: Dzial Prawny

ISTOTA I RODZAJE WAD OŚWIADZENIA WOLI

Każde wyrażenie woli może być dotknięte wadą. Wada oświadczenia woli powoduje jego bezwzględną nieważność lub nieważność względną (oświadczenie wywołuje skutki prawne, ale może zostać unieważnione).

Rodzaje wad zostały wymienione w Kodeksie cywilnym i  jest to katalog wyczerpujący, co oznacza, że nie może być innych wad.


Wady oświadczenia woli to:

a) brak świadomości lub swobody
b) pozorność
c) błąd
d) groźba

 

Ad. a) BRAK ŚWIADOMOŚCI LUB SWOBODY

Art. 82. Kodeksu cywilnego: Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (...)


Najczęściej przyczyną takiego stanu rzeczy są:

Ø  choroba psychiczna,

Ø  niedorozwój umysłowy,

Ø inne, chociażby nawet przemijające, zaburzenia czynności psychicznych (nadużycie alkoholu, środków odurzających, lekarstw itp.). 


Brak świadomości jest zazwyczaj konsekwencją wadliwie funkcjonującej psychiki osoby składającej oświadczenie woli. Natomiast brak swobody może być wynikiem przymusu fizycznego, zastosowanego wobec osoby składającej oświadczenie przez osobę trzecią.

Brak świadomości może mieć charakter trwały lub też przemijający. Trwały brak świadomości jest przesłanką do ubezwłasnowolnienia osoby, jednak ubezwłasnowolnienie samo w sobie nie jest warunkiem koniecznym uznania, że oświadczenie zostało złożone w stanie braku świadomości.

Oświadczenie woli złożone przez osobę, która w chwili składania znajdowała się w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji jest zawsze nieważne, nawet jeżeli stan ten miał charakter przemijający (np. był spowodowany jednorazowym nadużyciem środków odurzających).

 

Ad. b) POZORNOŚĆ

Art. 83. Kodeksu cywilnego: Nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru (...)

 

Za pozorną może być uznana tylko taka czynność prawna, która została dokonana między dwiema stronami, albo która wymaga zakomunikowania drugiej stronie. W pierwszym przypadku chodzić będzie o umowę, natomiast w drugim o jednostronne oświadczenie woli, które musi być złożone innej osobie, np. wypowiedzenie umowy.

Istota pozorności polega na tym, że strony umawiają się potajemnie, że złożone przez jedną z nich i ujawnione osobom trzecim oświadczenie woli nie wywoła skutków prawnych. Skoro takie oświadczenie musi mieć konkretnego adresata, to nie można złożyć pozornego oświadczenia woli np. o odrzuceniu spadku, czy sporządzić dla pozoru testamentu.

 

Za czynnością prawną pozorną może kryć się inna czynności, zwana ukrytą. Najczęściej spotykanym przykładem jest chociażby zawarcie przez strony pozornej umowy sprzedaży w celu ukrycia darowizny. W takim przypadku umowa sprzedaży jest nieważna, natomiast ważność umowy darowizny ocenia się na podstawie przepisów właściwych dla tej umowy.

 

Nieważność czynności prawnej pozornej ma charakter bezwzględny.

Wyjaśnienia wymaga jednak, iż nie zawsze nieważność czynności pozornej pociąga za sobą nieważność dalszej czynności prawnej. To znaczy pozorny nabywca prawa może skutecznie przenieść to prawo na osobę trzecią, jeżeli zostaną spełnione dwa warunki: po pierwsze osoba trzecia jest w dobrej wierze, a po drugie osoba ta nabywa prawo odpłatnie.

Czynność prawna dokonana z osobą trzecią jest w takim przypadku ważna, mimo, że jej podstawą jest bezwzględnie nieważna czynności pozorna (np. pozorny nabywca samochodu może skutecznie sprzedać ten samochód osobie trzeciej, jeżeli osoba trzecia będzie w dobrej wierze, to znaczy nie będzie wiedzieć, że sprzedawca samochodu nie jest jego właścicielem).


 

Ad. c) BŁĄD

Niestety w Kodeksie cywilnym nie znajdziemy definicji błędu, ustawa mówi nam jedynie, że „W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli.”

Błąd jako wada oświadczenia woli

Jeżeli jednak oświadczenie to było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej. 

Przez błąd należy rozumieć niezgodność zachodzącą między rzeczywistością, a jej odbiciem w świadomości podmiotu, albo mylne wyobrażenie co do treści złożonego oświadczenia. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z błędem w ścisłym tego słowa znaczeniu, zaś w drugim z pomyłką.

Podział ten ma znaczenie wyłącznie teoretyczne, a prawo nie wiąże z nim żadnych skutków prawnych, traktując oba rodzaje (błąd i pomyłkę) po prostu jako błąd.

 

WAŻNE: Cechą błędu, która ma znaczenie jest jego doniosłość prawna.

Przyjęta została bowiem zasada, zgodnie z którą osoba składająca oświadczenie woli może powołać się na błąd tylko wtedy, gdy jest on istotny. Za błąd istotny uznaje się tylko błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści. Przy czym przy ocenie należy wziąć pod uwagę nie tylko subiektywne odczucia osoby, ale także obiektywne kryteria.

 

Zatem osoba powołująca się na błąd musi najpierw wykazać, że nie wiedziała o błędzie, następnie zaś dowieść, że żaden rozsądny człowiek, wiedząc o błędzie, nie złożyłby oświadczenia woli o treści, jaka została złożona.

 

Należy także pamiętać, że możliwość powoływania się na błąd jest ograniczona, jeżeli czynność prawna spełnia równocześnie dwa warunki: po pierwsze jest odpłatna, a po drugie, oświadczenie woli zostało złożone innej osobie. W takim przypadku można uchylić się od skutków złożonego oświadczenia woli tylko wówczas, gdy adresatowi oświadczenia można zarzucić, że bądź to błąd wywołał (chociażby bez swej winy), bądź to mógł z łatwością błąd zauważyć.

Zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego działał w tym wypadku na korzyść osoby, wobec której oświadczenie woli zostało złożone. Jeżeli nie można jej postawić żadnego z tych trzech zarzutów, skutki zaistniałego błędu musi ponieść osoba, która złożyła oświadczenie woli.

 

Jak więc widać, błąd ma doniosłość prawną, jeżeli:

Ø  dotyczy treści czynności prawnej,

Ø  jest istotny,


a ponadto, jeżeli oświadczenie woli zostało złożone innej osobie oraz czynności prawna jest odpłatna, jeżeli:

Ø  błąd został wywołany przez drugą stronę, chociażby bez jej winy,

Ø  druga strona o błędzie wiedziała lub mogła z łatwością błąd zauważyć

 

Wyjątkiem od powyższej zasady ograniczonych możliwości powoływania się na błąd, jest sytuacja, gdy błąd wywołał druga strona czynności prawnej podstępnie.

Wówczas uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli może nastąpić także, gdy błąd nie był istotny oraz gdy nie dotyczył treści czynności prawnej. Ponadto na błąd można powołać się nie tylko wtedy, gdy podstępu dopuściła się druga strona czynności prawnej, ale także wtedy, gdy dopuściła się go osoba trzecia. W tym ostatnim przypadku jednak czynności prawna musi być nieodpłatna, a druga strona czynności (adresat oświadczenia woli) o podstępie osoby trzeciej wiedziała i nie zawiadomiła osoby składającej oświadczenie woli.

 

Jeżeli oświadczenie woli zostało złożone pod wpływem błędu prawnie doniosłego, czynność prawna nie jest bezwzględnie nieważna, ale jest względnie nieważna, czyli wzruszalna.

Osoba, która złożyła oświadczenie woli pod wpływem błędu, może uchylić się od skutków przez złożenie drugiego oświadczenia. W jaki sposób?

 

PRZYKŁAD: Bardzo często oferty w obrocie handlowym zawierają błędy lub pomyłki. Czy w tego typu sytuacji można upierać się, że oferta nadal obowiązuje? Czy kupujący może dochodzić zawarcia umowy w oparciu o tego typu ofertę? Dla przykładu, gdy oferta na zakup luksusowego samochodu zamiast ceny 200 tysięcy złotych wskazuje kwotę 20 tysięcy złotych, to niewątpliwie mamy do czynienia z pomyłką, którą można łatwo zauważyć. Sprzedający powinien więc uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia w sposób opisany w niniejszym artykule.


 

Po pierwsze trzeba je złożyć adresatowi pierwszego oświadczenia. Po drugie powinno mieć ono formę pisemną. Przy czym jest to forma pisemna dla celów dowodowych (jej brak nie powoduje rygoru nieważności takiego oświadczenia, jednak mogą wystąpić trudności dowodowe). Po trzecie, nie może być złożone później niż w ciągu roku od chwili wykrycia błędu. Po czwarte z jego treści musi wynikać, że chodzi o uchylenie się od skutków prawnych pierwszego oświadczenia woli.

 

Przykładowe oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu znajdziesz w naszej Bazie Wiedzy.

 

Ad. d) GROŹBA

Groźba jest wówczas wadą oświadczenia woli, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że która złożyła oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej mogła się obawiać, iż jej samej lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

 Groźba. Wady oświadczenia woli. Dział Prawny.


Jak więc widać, groźba ma doniosłość prawną, jeżeli:

Ø  jest bezprawna

Ø  jest poważna

Ø  ma na celu wymuszenie oświadczenia woli określonej treści

Ø  została skierowana przeciwko dobrom osobistym lub majątkowym podmiotu mającego złożyć oświadczenie woli albo innej osoby

Ø  pochodzi od osoby zainteresowanej uzyskaniem oświadczenia woli o określonej treści

 

Groźba jest zapowiedzią spowodowania określonej dolegliwości. Stwarza przymus psychiczny i stawia osobę składającą oświadczenie przed dylematem, czy złożyć oświadczenie o takiej treści.

 

Groźba jest bezprawna w dwóch przypadkach:

a)  gdy grożący zapowiada użycie środka zabronionego przez prawo (np. grozi pobiciem, zniszczeniem samochodu, spaleniem domu, porwaniem dziecka itd.)

b) gdy grożący zapowiada użycie środka, który nie jest wprawdzie przez prawo zabroniony, ale nie powinien być stosowany jako środek skłaniający do złożenia oświadczenia woli  (np. grozi zawiadomieniem prokuratury o przestępstwie drogowym, żeby skłonić sprawcę wypadku do uznania roszczenia pieniężnego).

 

Oświadczenie woli złożone pod wpływem groźby, podobnie jak oświadczenie woli złożone pod wpływem błędu, nie jest bezwzględnie nieważne, ale jest wzruszalne.

Osoba, która złożyła takie oświadczenie może się uchylić od jego skutków przez złożenie drugiego oświadczenia. Oświadczenie musi spełniać następujące warunki:  po pierwsze, należy je złożyć adresatowi pierwszego oświadczenia woli, po drugie powinno mieć formę pisemną, po trzecie nie może być złożone później niż w ciągu roku od ustania stanu obawy, po czwarte z jego treści musi wynikać jasno, że chodzi o uchylenie się od skutków prawnych pierwszego oświadczenia woli.


Uchylenie się od skutków oświadczenia woli błąd


Chcąc poznać praktyczną stronę omawianych zagadnień zapoznaj się ze wzorami dokumentów w bazie wiedzy serwisu Dzialprawny.pl. 

 

Zapraszamy, zapoznaj się z serwisem przez tydzień, za darmo.


Dominika Stasiłowicz - Dział Prawny   
Dominika Stasiłowicz
radca prawny

Dział Prawny - Wszelkie prawa zastrzeżone.
Innowacyjna Gospodarka - Narodowa Strategia Spójności

DOTACJE NA INNOWACJE – INWESTUJEMY W WASZĄ PRZYSZŁOŚĆ

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka.

Unia Europejska - Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego